Mae Rhaglen Lywodraethu newydd Llywodraeth Cymru wedi’i chyhoeddi, gyda’r addewid o ‘Uchelgais Newydd i Gymru’.

Mae ymrwymiadau’r Prif Weinidog yn rhoi sicrwydd y bydd lliniaru newid hinsawdd ac adfer natur yn cael eu gwehyddu i ffabrig pob adran; ond a yw’r meddwl y tu ôl iddi yn uchelgeisiol, ynteu a yw’n syml yn gohirio’r mater tra bod yr argyfwng ecolegol yn dwysáu?

Haf 2026 oedd yr haf poethaf a gofnodwyd erioed yng Nghymru, a rhagwelir mai dyma fydd y ‘normal’ newydd – ond nid oes rhaid i hynny fod yn anochel. Mae’r Rhaglen newydd yn cynnwys rhai mesurau cadarnhaol i fynd i’r afael â’r argyfwng hinsawdd, ond mae nifer o fylchau amlwg ynddi. Pe bai’r rhain yn cael sylw, gallent drawsnewid y Rhaglen o fod yn ddigonol yn unig i fod yn rhywbeth sy’n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol sylweddol.

Er fy mod yn cydnabod mai dyma’r tro cyntaf i Blaid Cymru arwain Llywodraeth Cymru, a bod llawer o aelodau’r Cabinet yn ymgymryd â swyddi gweinidogol am y tro cyntaf, ni ellir defnyddio hyn fel esgus dros oedi. Mae angen i weinidogion gamu i’r adwy a defnyddio eu pwerau i greu newid ar y cyflymder a’r raddfa y mae natur yn eu mynnu.

Mae gwreiddio gweithredu amgylcheddol ar draws pob portffolio gweinidogol yn gam pwysig ymlaen, yn ogystal â sefydlu Swyddfa annibynnol i ddal awdurdodau cyhoeddus yn atebol pan na chyrhaeddir targedau. Mae’r math hwn o benderfynu cydgysylltiedig ar draws y Llywodraeth gyfan yn rhywbeth i’w groesawu. Ar y llaw arall, er i’r Prif Weinidog addo bod gan “bob portffolio gyfrifoldeb dros newid hinsawdd,” rwy’n pryderu y gall cyfrifoldeb sydd wedi’i rannu’n eang arwain at sefyllfa lle nad oes neb yn atebol yn y pen draw.

Un peth sy’n amlwg ar goll o’r Rhaglen yw pennod bwrpasol ar natur a hinsawdd; dim ond 299 o’r dros 14,000 o eiriau (tua 2%) yn y ddogfen sy’n canolbwyntio ar y pwnc hwn, sy’n codi larwm mawr ynghylch pa mor bwysig y mae’r mater yn cael ei ystyried.

Hefyd, mae diffyg brys sy’n peri pryder. Mae’n ymddangos bod y Llywodraeth wedi canolbwyntio ei holl uchelgais dros natur ar greu ei ‘Cynllun Gweithredu ar yr Hinsawdd a Natur’ – gan nodi mai dyma’r prif offeryn i sicrhau adferiad sylweddol i natur. Yn anffodus, ni fydd y cynllun hwn yn barod tan 2028. Mae angen cynllun arnom, ac mae angen i gostau’r cynllun hwnnw gael eu cyfrifo. Ond mae gohirio’r gwaith hwn tan 2028 yn peryglu arafu’r broses frys o adfer a chryfhau gwydnwch ar raddfa tirwedd – rhywbeth sydd ei angen arnom ar hyn o bryd.

Mae’r targed cyflawni hirdymor o 2050 hefyd yn peri pryder. Mae hynny 24 mlynedd i ffwrdd – chwe chylch llywodraethu llawn.

Mae’r amserlen hon nid yn unig yn peri pryder, ond yn ddiangen.

Mae gennym yr offer i atal a gwrthdroi colli bioamrywiaeth yn gyflym, os byddwn yn creu’r amodau i natur arwain y ffordd, ac yn ariannu’r trawsnewid yn briodol.

Dylai Cymru anelu at adfer 30% o’i hecosystemau. Mae wedi ymrwymo i wneud hynny, ynghyd â dros 190 o wledydd eraill, fel rhan o’i hymrwymiadau i’r Fframwaith Bioamrywiaeth Byd-eang, a sefydlwyd yng nghynhadledd fyd-eang y Cenhedloedd Unedig ar fioamrywiaeth yn 2022 (COP 15). Mae’r targed hwn bellach ar fin cael ei ymgorffori yn y gyfraith: Adfer 30% o ecosystemau Cymru. Mae’n bosibl cyflawni hyn o fewn 15 mlynedd os ydym o ddifrif. Ond bydd angen newid y ffordd y defnyddir tir, a newid diwylliannol yn y modd y mae pobl Cymru yn gweld natur; rhaid rheoli hyn drwy gyfrwng naratif clir o’r brig.

Dim ond tua 20% o’r tir sydd wedi’i ddynodi’n Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig – sy’n cwmpasu 12% o Gymru – sydd mewn cyflwr ffafriol. Er mwyn cyrraedd y targed o 30% o dir ar gyfer natur, mae angen i 18% arall o dir Cymru ddod o dan reolaeth sy’n canolbwyntio ar natur, yn ogystal â’r 12% sydd eisoes wedi’i ddiogelu. Mae’n hanfodol gosod y naws gywir a chyfleu hyn i’r etholwyr – pobl a allai fod yn anghyfarwydd â’r newidiadau hyn, neu’n amheus ohonynt.

Gweithredu

Yr hyn sydd ei angen yw gweithredu dewr ac uchelgeisiol, nid geiriau gwag yn unig. Ar ôl haf o danau dinistriol, a blwyddyn ‘El Niño’ o’n blaenau – gyda rhagolygon o lifogydd a stormydd, a thonnau gwres pellach yn 2027 – ni allwn fforddio oedi na phetruso.

Mae gennym yr atebion, ond mae angen gweithredu nawr. Drwy ail-wylltio, gallwn adfer ecosystemau i’r pwynt lle gall natur ofalu amdani hi ei hun. Mae hyn yn helpu i wrthdroi colli bioamrywiaeth, yn ein helpu i addasu i newid hinsawdd, ac yn galluogi cymunedau i ffynnu. Ond ni fydd hyn yn digwydd ar ddamwain; Mae angen i Lywodraeth Cymru fynd ymhellach yn ei Rhaglen. Mae Cynghrair Ail-wylltio Cymru yn galw am:

Ymrwymiad cadarn i ddychwelyd rhywogaethau allweddol sy’n ailadeiladu swyddogaethau ecosystem, gan gynnwys ehangu poblogaethau afancod ac ailgyflwyno ysglyfaethwyr gorau fel yr eryr gwyn.

Cefnogaeth ariannol a pholisi concrit o fewn y Cynllun Ffermio Cynaliadwy ar gyfer cydnerthedd tirwedd – gan ganolbwyntio ar reoli llifogydd naturiol, lliniaru tanau gwyllt, a chyfundrefnau pori naturiol.

Y llywodraeth i arloesi adferiad dan arweiniad natur ar dir cyhoeddus, gan ddechrau gyda Rhaglen Coedwigoedd Gwylltach.

Cymell cymunedau lleol i brynu tir ar gyfer adfer natur, ail-wylltio, a chydnerthedd hinsawdd.

Datblygu cynlluniau rheoli dalgylchoedd sy’n caniatáu i brosesau naturiol ail-wlychu ein tirweddau, gan gynnwys dod ag afancod yn ôl o fewn pum mlynedd.

Cwymp ecosystem

Heb gyflwyno cynlluniau pendant i gyflawni’r uchod, byddwn yn parhau i lithro’n ddall tuag at gwymp yr hinsawdd ac ecosystemau – cwymp na ellir ei wrthdroi. Ar hyn o bryd, mae llai na 3% o dir Cymru yn cael ei ystyried mewn cyflwr da ar gyfer natur.

Ar ôl haf o danau gwyllt dinistriol, a chyda rhagolygon y bydd cylchoedd o dywydd eithafol yn dwysáu, yr hyn sydd ddim gennym yw’r moethusrwydd o gael amser. Yr hyn sydd ei angen arnom yw dewrder gwleidyddol, buddsoddiad beiddgar, ac ymrwymiad di-sigl i adael i natur arwain y ffordd – ac mae ei angen arnom nawr.