Mae tanau allan o reolaeth yn llosgi yn ffyrnig ledled Cymru, gan achosi tristwch, ymdeimlad o golled, a phanig. Rhown ddiolchgarwch diffuant i bawb sy’n gweithio’n ddiflino i fynd i’r afael â’r fflamau, i’w hatal a’u diffodd. Mae bryniau a dyffrynnoedd ein cartref yn sych, yn frown, yn llwchlyd ac o dan straen. Mae’r hinsawdd yn newid. Nid yw’r angen i adeiladu gwydnwch yn ein systemau a’n tirweddau bellach yn amcan pell i’w anelu ato, nac yn drafodaeth ddamcaniaethol ar yr hyn y bydd newid hinsawdd yn ei ddwyn i Gymru. Mae realiti newydd wedi glanio.
Yn y normal newydd hwn, mae Cymru yn arbennig o agored i niwed. Dangosa ymchwiliad gan Wild Cymru bod gan Gymru’r nifer uchaf o danau gwyllt a thanau heb eu rheoli ym Mhrydain.
Mae achosion y tanau yn niferus: tanau gwersyll, llosgiadau bwriadol, weithiau dim ond darn o wydr wedi torri. Ond cyflwr sylfaenol y tir sy’n gwneud lledaeniad tân ar gyfradd mor frawychus yn bosibl. Mae llystyfiant sych yn llosgi, mae llystyfiant gwlyb yn llawer anoddach i’w danio.
Mae realiti llym ein hinsawdd newydd yn amhosibl i’w anwybyddu. Rydym wedi mynd o aeaf eithriadol o wlyb a mwyn – gyda dros 50 diwrnod parhaus o law ar draws llawer o Gymru, a de Cymru yn profi 166% o’i glawiad cyfartalog, i donnau gwres olynol a thymheredd sy’n torri recordiau, trwy’r gwanwyn cynhesaf ers i gofnodion ddechrau. Mae sychder wedi’i ddatgan ar draws Cymru.
Pan fydd tanau’n cynnau ar fawn ac mae’n llosgi, nid cynefin yn unig sy’n cael ei golli: mae miloedd o dunelli o garbon sydd wedi’i ‘gloi’ yn y tir yn cael eu rhyddhau, gan niweidio ein hymdrechion i atal yr hinsawdd rhag mynd allan o reolaeth ymhellach.
Dosbarthodd dadansoddiad annibynnol o Waun Carrbridge-Dava yn 2025, yn yr Alban, y tân fel tân mawr (megafire) cyntaf y DU. Datgelwyd hefyd nad oedd 85% o allyriadau carbon yn dod o rug ar y wyneb, ond o fawn sych yn llosgi’n ddwfn o dan y ddaear. Pan fydd mawn bas, llethrau a phriddoedd yn sychu, maent yn gweithredu fel ffiwsiau, gan gario tân arwyneb yn ddwfn i mewn i’r ddaear.
Mae rhai wedi ceisio beio ‘ail-wylltio’ am gyflymder a dwyster y llosg ar ein bryniau. Maen nhw’n dadlau bod y gostyngiad yn nifer y da byw ar y bryniau wedi caniatáu i lystyfiant dyfu heb ei reoli, gan gynyddu’r ‘llwyth tanwydd’ sy’n bwydo’r tanau wrth iddynt losgi. Nid hyn yw’r gwir. Mae’r safleoedd lle dechreuodd y tanau yn nodweddiadol o’r tirweddau a’r defnydd tir sydd gennym yng Nghymru. Mae llawer o safleoedd o dan ddefnydd amaethyddol, neu mae pori wedi cael ei ddileu gan nad yw bellach yn hyfyw yn economaidd. Mae rhai safleoedd wedi’u gwarchod ac o dan reolaeth gadwraeth neu adferiad traddodiadol. Mewn llawer o’r achosion hyn, addasiad hanesyddol y tirweddau hyn sydd wedi’u gwneud yn fwy agored i niwed: mae draenio wedi tynnu dŵr o’r mawn a’r priddoedd oddi tano, a gorbori hanesyddol sydd wedi symleiddio’r fflora; gan ganiatáu i laswelltau trwchus, gwelltog fel molinia ledaenu a dominyddu, gan sychu i olosg parod.
Ymhell o fod yn achos i’r problemau hyn, credwn y gallai ail-wylltio helpu i fynd i’r afael â nhw: ail-wlychu mawn fel bod y pridd oddi tano yn anoddach i’w losgi (ac yn rhyddhau llai o garbon pan fydd yn gwneud hynny). Cynyddu amrywiaeth blodau, i drechu glaswelltau sy’n cynhyrchu tinder. Creu lleiniau tân, trwy arferion pori naturiol llysieuwyr mawr. Y tirweddau mosaig, deinamig hyn lle caniateir i brosesau naturiol ddatblygu sydd fwyaf tebygol o fod yn wydn wrth i’r hinsawdd drawsnewid.
Rydym hefyd yn ymwybodol iawn, pan fydd argyfwng yn taro, ei bod hi’n hawdd estyn am straeon cyfforddus. I wahanol ochrau roi’r bai lle mae’n gyfleus, a chyflwyno atebion sy’n cyd-fynd yn daclus â’n safbwyntiau ein hunain ar y byd. Wrth i’r tanau bylu a ninnau’n cyfrif y gost i’n tirweddau a’n cymunedau, byddwn yn edrych ar y dystiolaeth gyda meddwl agored, ac yn ymrwymo i weithio gyda phawb sy’n caru’r tir yng Nghymru i atal yr hyn a drysorwn rhag llosgi yn ulw.
Gyda hynny mewn golwg, rydym yn cyflwyno’r canlynol fel cynigion i’r sgwrs:
- Buddsoddi mewn camau gweithredu i fynd i’r afael â risgiau newid hinsawdd a’u lleihau
- Cynyddu addysg gyhoeddus ar risg tân a mynediad cyfrifol i gefn gwlad
- Cefnogi dulliau, fel ail-wylltio, sy’n creu tirweddau cymhleth ac amrywiol sy’n gallu gwrthsefyll sychder a llifogydd, gan gynnwys:
a. Cefnogaeth i gyflwyno llysysyddion mawr a all, trwy batrymau pori naturiol, hyrwyddo patrymau cynefinoedd mosaig.
b. Annog gwlyptiroedd afancod mewn tirweddau sydd mewn perygl, gan helpu adfer hydrolegol ar raddfa dalgylch.
c. Ailwlychu ac adfer cynefin mawndir sydd wedi diraddio fel blaenoriaeth i atal tanau mawn dwfn. Bydd hyn hefyd yn helpu gyda storio carbon.
d. Cynyddu cyllid a chefnogaeth polisi ar gyfer camau gweithredu ar raddfa tirwedd i adfer swyddogaeth ecosystemau, gan ddarparu cymysgedd iach o goetir, prysgwydd, glaswelltiroedd, gwlyptiroedd a chynefinoedd agored i leihau risg a chynorthwyo adferiad yn dilyn tân. - Buddsoddi mewn cefnogaeth ar gyfer rheoli a chynnwys tanau gwyllt.